अंतिम प्रकरण

14 ऑगस्ट 1984 रोजी — भारताच्या स्वातंत्र्यदिनाच्या पूर्वसंध्येला — खाशाबा दादासाहेब जाधव यांचा कराडजवळ मोटारसायकल अपघातात मृत्यू झाला. ते 59 वर्षांचे होते. एका वर्णनानुसार, ते शांतपणे गेले, आणि फार कमी लोकांना माहीत होते.

शेवटची दोन वर्षे

डिसेंबर 1982 मध्ये सत्तावीस वर्षांच्या सेवेनंतर ते महाराष्ट्र पोलिसांतून निवृत्त झाले होते; सहायक आयुक्तपद त्यांना निवृत्तीच्या अवघ्या सहा महिने आधी मिळाले होते. 1982 मध्ये दिल्लीतील आशियाई क्रीडा स्पर्धांमध्ये त्यांनी मशाल वाहिली होती — तीस वर्षांपूर्वी त्यांनी जे केले त्याची भारत सरकारने औपचारिकपणे दखल घेतलेल्या मोजक्या प्रसंगांपैकी एक.

निवृत्ती आणि मृत्यू यांदरम्यान दोन वर्षेही उलटली नाहीत. भारताला पहिले वैयक्तिक ऑलिंपिक पदक देणाऱ्या माणसाने तो काळ गोलेश्वरमधील ऑलिंपिक निवास येथे अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत काढला. पेन्शनसाठी त्यांनी लढा दिला होता; काही वर्णनांनुसार त्यांचे शेवटचे मासिक वेतन दोन हजार रुपयांच्या आसपास होते.

काय हरवले

देशाच्या स्वातंत्र्य वर्धापनदिनाच्या पूर्वसंध्येला त्यांचा मृत्यू होणे — ही विडंबना त्यांची कथा ज्यांना माहीत होती त्या कोणाच्याही नजरेतून सुटली नाही. ते स्वतंत्र भारताचे पहिले वैयक्तिक ऑलिंपिक पदकविजेते होते, आणि त्यांचा मृत्यू ज्या रात्री देश स्वातंत्र्याचा उत्सव साजरा करत होता त्या रात्री झाला — सरकारने मोठ्या प्रमाणात विसरलेला माणूस, पण जिल्ह्याने कधीही न विसरलेला.

कुटुंबाची मोहीम

दुर्लक्ष खाशाबांबरोबर संपले नाही. त्यांचा मुलगा रणजीत याने महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेत 214 गुण मिळवले — पात्रता उंबरठ्यापेक्षा एक गुण कमी — आणि त्याच्या आईने वडिलांनी सत्तावीस वर्षे सेवा केलेल्या पोलीस दलात त्याच्या भरतीसाठी वारंवार, पण निष्फळ, विनंत्या केल्या. मनोहर जोशी सरकारने अखेर कुटुंबाला ₹1 लाख मदत आणि रणजीतला सरकारी नोकरी दिली; त्याआधीच्या वर्षांत शेती हाच कुटुंबाचा मुख्य उत्पन्नाचा स्रोत होता.

रणजीतने पुढे भारताच्या क्रीडामंत्र्यांना पत्र लिहून वडिलांच्या अर्जुन पुरस्कारासाठी आग्रह धरला — जो अखेर 2000 मध्ये, खाशाबांच्या मृत्यूनंतर सोळा वर्षांनी आणि पदकानंतर अठ्ठेचाळीस वर्षांनी, मरणोत्तर प्रदान करण्यात आला. एका टप्प्यावर निराशा इतकी तीव्र झाली की 1952 च्या कांस्य पदकाचा लिलाव करण्याची चर्चा जाहीरपणे झाली — वचन दिलेला सन्मान किती पूर्णपणे रखडला होता याचे ते मोजमाप होते.

सन्मान कसा असावा

कुस्तीवीर खाशाबा जाधव फाउंडेशनची भूमिका ही आहे की सन्मान म्हणजे मुख्यतः पदके आणि सन्मानपत्रे नव्हेत. सन्मान म्हणजे त्यांनी जे सुरू केले ते पूर्ण करणे: गोलेश्वरमधील अकादमी, तिथे तयार होणारे खेळाडू, आणि नोंदी व्यवस्थित ठेवणारा अभिलेख.

पद्म पुरस्कार मिळायलाच हवा. पण खरा टिकाऊ स्मारक म्हणजे त्या गावात एक कार्यरत कुस्ती अकादमी — ज्या गावाने एकदा खाशाबांना फिनलंडला पाठवण्यासाठी आपली खिसे रिकामी केली होती.

त्यांच्या नावावरील सन्मान, स्टेडियम, स्पर्धा आणि योजनांची संपूर्ण यादी सन्मान पानावर पाहता येईल.